Alışveriş Bağımlılığı Genç Yaşlarda Başlıyor

Alışveriş yapmak günlük yaşamın doğal bir parçası olsa da ihtiyaç dışı ve kontrolsüz satın alma davranışları zamanla ciddi sorunlara neden olabiliyor. Özellikle ergenlik sonu ve 20'li yaşların başında ortaya çıkabilen alışveriş bağımlılığı, bireylerin ruh sağlığını, sosyal ilişkilerini ve ekonomik durumunu olumsuz etkileyebiliyor.

Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikoloğu Emine Akın Aytop, alışverişin kısa süreli mutluluk ve rahatlama hissi sağlayabildiğini ancak kontrol kaybı yaşandığında pişmanlık, suçluluk ve maddi zorlukların ortaya çıkabileceğini belirtti.

Alışveriş bağımlılığı nedir?

Literatürde kompulsif satın alma davranışı veya oniomani olarak da adlandırılan alışveriş bağımlılığı, kişinin gerçek bir ihtiyacı bulunmadığı hâlde tekrarlayan satın alma isteğini kontrol etmekte zorlanmasıyla ilişkilendiriliyor.

Normal alışverişte kişiler ihtiyaçlarına, bütçelerine ve harcama planlarına göre hareket ederken kontrolsüz alışveriş davranışında satın alma isteği ön plana çıkabiliyor.

Emine Akın Aytop, alışveriş bağımlılığının çoğu zaman tek başına görülmediğini, başka psikolojik sorunlarla birlikte ortaya çıkabildiğini ifade etti.

Depresyon ve kaygı bozukluklarıyla ilişkili olabilir

Kontrolsüz alışveriş davranışının farklı psikolojik sorunlarla ilişkili olabileceğini belirten Aytop, özellikle depresyon ve dürtü kontrolüyle ilgili güçlüklerin önemine dikkat çekti.

Uzmanın değerlendirmesine göre alışveriş bağımlılığıyla ilişkili olabilecek durumlar arasında depresyon, anksiyete bozuklukları, bipolar bozukluk, obsesif-kompulsif bozukluk, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, yeme bozuklukları ve diğer bağımlılık türleri bulunuyor.

Ancak bu ilişkiler, söz konusu rahatsızlıklara sahip herkesin alışveriş bağımlılığı geliştireceği anlamına gelmiyor.

Alışveriş davranışının nedenlerinin ve olası eşlik eden psikolojik sorunların bireysel olarak değerlendirilmesi önem taşıyor.

Alışveriş bağımlılığının belirtileri neler?

Kontrolsüz satın alma davranışı başlangıçta çevre tarafından fark edilmeyebiliyor. Bazı kişiler harcamalarını yakınlarından gizleyebiliyor veya borçlanmalarına rağmen alışveriş yapmaya devam edebiliyor.

Alışveriş bağımlılığına işaret edebilecek davranışlar arasında şunlar yer alıyor:

• İhtiyaç olmadığı hâlde sürekli alışveriş yapma isteği

• Harcamaları kontrol etmekte zorlanma

• Alışveriş nedeniyle borçlanmaya devam etme

• Satın alınan ürünleri veya harcamaları yakınlarından gizleme

• Alışveriş yapamadığında gerginlik ve huzursuzluk hissetme

• Satın alma sonrasında pişmanlık veya suçluluk yaşama

• Alışverişin sosyal ilişkilerin ve günlük sorumlulukların önüne geçmesi

Uzmanlar, bu davranışların sıklığı, kontrol edilebilirliği ve kişinin yaşamına etkisinin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.

Kısa süreli mutluluk, uzun süreli pişmanlığa dönüşebiliyor

Alışveriş sırasında yaşanan heyecan ve rahatlama hissi, kontrolsüz satın alma davranışının tekrarlanmasına katkıda bulunabiliyor.

Ancak satın alma sonrasında ortaya çıkan borçlar, bütçe sorunları veya aile içi anlaşmazlıklar, kişinin suçluluk ve pişmanlık hissetmesine neden olabiliyor.

Aytop, alışveriş davranışının kişinin benlik algısını, öz değerini ve öz saygısını da olumsuz etkileyebileceğini belirtti.

Alışveriş bağımlılığı 20'li yaşlarda ortaya çıkabiliyor

Kompulsif satın alma davranışının genellikle ergenlik döneminin sonlarında veya 20'li yaşların başında başladığını ifade eden Emine Akın Aytop, bazı araştırmalarda başlangıç yaşının 30'lu yaşlara kadar uzanabildiğini söyledi.

Aytop, araştırmalarda alışveriş bağımlılığı açısından cinsiyetler arasında farklılıklar bildirildiğini ancak toplumsal rollerin alışveriş davranışı üzerindeki etkilerine ilişkin çalışmaların henüz sınırlı olduğunu vurguladı.

Alışveriş alışkanlıklarını kaydetmek farkındalık sağlayabilir

Kontrolsüz alışveriş davranışıyla mücadelede ilk adımlardan biri, satın alma isteğinin hangi durumlarda ortaya çıktığını fark etmek.

Aytop, alışveriş sürecinin üç aşamada değerlendirilmesini öneriyor:

Alışveriş öncesinde: Satın alma isteğini tetikleyen olaylar, duygular ve düşünceler kaydedilebilir.

Alışveriş sırasında: Kişinin ne hissettiği, hangi düşüncelerle hareket ettiği ve harcamalarını kontrol edip edemediği gözlemlenebilir.

Alışveriş sonrasında: Rahatlama, mutluluk, pişmanlık veya suçluluk gibi duygular ve harcamanın ekonomik sonuçları değerlendirilebilir.

Bu yöntem, kişinin alışveriş davranışını tetikleyen etkenleri ve alışkanlıklarının yaşamına etkilerini daha iyi anlamasına yardımcı olabiliyor.

Psikolojik destek alışveriş davranışını değiştirebilir

Alışveriş bağımlılığı, kontrol altına alınmadığında psikolojik, sosyal ve finansal sorunların derinleşmesine yol açabiliyor.

Emine Akın Aytop, bu nedenle gerektiğinde psikolojik ve psikiyatrik destek alınmasının önemine dikkat çekti.

Psikoterapi sürecinde kişinin alışveriş davranışıyla ilişkili düşünce, duygu ve alışkanlıklarını fark etmesi, bunları daha sağlıklı biçimde yönetmesi ve stresle başa çıkma becerilerini geliştirmesi hedefleniyor.

Aytop, psikoterapinin bireyin güçlü yönlerini keşfetmesine, davranışları üzerindeki kontrolünü artırmasına ve yaşamında kalıcı değişiklikler oluşturmasına yardımcı olabileceğini ifade etti.

Uzmanlara göre kontrolsüz alışverişin erken fark edilmesi ve gerekli desteğin alınması, hem ruh sağlığının hem de finansal dengenin korunması açısından önem taşıyor.