Kıdem tazminatında yeni dönem

Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın “Yeni Ekonomi Programı Yapısal Dönüşüm Adımları” kapsamında açıklanan kıdem tazminatı reformunda, yeni işe giren çalışanların Birey Hesabına Dayalı Kıdem Tazminatı Fonu’na katılımı sağlanması, eski çalışanların da şimdilik isteğe bağlı olarak fona katılması görüşü hâkim. Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın açıklamasına göre, fon sistemi ile çalışanın gelecekteki maddi durumunu korumak hedefleniyor. Bir yıldan kısa süreli çalışanların da kıdem hakkının korunarak fonda biriktirilmesi amaçlanıyor.

EY Türkiye Risk Danışmanlık Hizmetleri Aktüerya Müdürü Burak Zengin, yeni sistem hakkında şu açıklamalarda bulundu: “Cumhurbaşkanlığı’nın programında da Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) hesabına dayalı bir sistem kurulması öngörülüyor. Sisteme göre, kıdem tazminatı reformu BES ile entegre edilecek, her çalışanın bireysel fonuna işveren tarafından kıdem tazminatı için aylık katkı sağlanacak ve bu hesaplar devlet kontrolünde çalışacak.  Bu fonun da, bireysel emeklilik şirketleri tarafından işletilmesi söz konusu. Ek olarak, yeni düzende, sadece işine son verilen veya emekli olan çalışanların yanı sıra, istifa eden çalışanlar da kıdem tazminatı alabilecekler, ancak bu asgari belli bir süre sistemde kalmak gibi koşullara dayanacak. İş değişikliklerinde kıdem aynı hesap üzerinden devam edecek. Bu uygulama, kıdem tazminatını kaybetme korkusunu en aza indirgeyerek, yeni işe geçmek isteyen çalışanları cesaretlendirmeyi ve dolayısıyla işgücü piyasasını canlandırmayı amaçlıyor. Bununla birlikte işverenin kıdem tazminatını baştan ödemesi sebebiyle işten çıkarmaların işverene ek bir maliyet oluşturmayacak olması, işten çıkarmaların kolaylaşacağı anlamı taşıması ve iş güvencesinin azalmasına neden olabilmesi endişesi de hâkim.

OLASI PROBLEMLER

Mevcut durum ve yeni sistem arasında bazı keskin farklar mevcut. Örneğin, çalışan işten çıkarıldığında mevcut durumda kıdem tazminatını hemen alabiliyorken, yeni fon sisteminde bu mümkün gözükmüyor. Fonda biriken paranın yarısı, ilk defa konut alma, evlenme gibi özel durumlarda veya 15 yıl gibi belirlenecek bir sürenin sonunda ödenecek. Paranın tamamı ise emeklilik veya 56 yaşında alınabilecek.  

Bir diğer tartışmalı konu ise birikmiş kıdem tazminatları: İşverenler, paranın peşin ödenmesi anlamına geleceğinden, birikmiş kıdem tazminatının fona aktarılmasına sıcak bakmıyor, mevcut işçilerin birikmiş kıdem tazminatlarının işten ayrılana kadar eski sisteme göre devam etmesi bekleniyor. Mevcut oranlar üzerinden işverenin fon katkısı hesaplandığında işçinin işverene maliyetinin %8,33 oranında artması öngörülüyor. Ek olarak, işveren tarafından bakıldığında, paranın nemalanacağı dikkate alınarak primin olabildiğince düşük belirlenmesi isteniyor. 

Mevcut sistemde kıdem tazminatı son aylık brüt maaş üzerinden hesaplanıyor. Fon sisteminde ise fona sağlanan katkı ilgili tarihteki değeri üzerinden bugüne nemalandırılacak. Nemalandırılan tutarın mevcut aylık brüt ücretin altında kalarak işçi açısından hak kaybı oluşturabilmesi ihtimali ise işçi tarafında endişe oluşturmakta.

İşverenin fona para yatırmaması durumunda ne olacağı konusu ise tartışmalı. İşçi sendikaları mevcut düzende vergi ve sosyal güvenlik primlerini toplayamazken, işverenin düzenli olarak işçinin kıdem tazminatını yatıracağı görüşü gerçekçilikten uzak olarak değerlendiriliyor. İşverenin primi yatırmaması durumunda tazminatın riskini en aza indirgemek adına fonun devlet garantisi altında olması gerekliliği konuşuluyor. 

TÜRKİYE VE DÜNYADA KIDEM TAZMİNATI 

Türkiye’de kurgulanan yeni sistemi Güney Kore ve Brezilya’da uygulanan sistemlerin bir benzeri olarak yorumlamak mümkün. Özellikle Güney Kore kıdem tazminatı ve BES’i birbirine entegre eden tek ülke olarak Türkiye’nin yeni kıdem tazminat sisteminde örnek gösteriliyor. Güney Kore’deki sistem kapsamında çalışanın istifası ve işine son verilmesi gibi durumlarda en az bir yıl çalışmış olması halinde, çalışan bir aylık (30 günlük) tazminatını alabiliyor. 2005 yılında Güney Kore, çalışanların kıdem tazminatının emeklilik planına dönüştürülmesi için entegrasyon kararı aldı, sisteme giriş zorunlu tutuldu ve çıkış için belirli şartların sağlanması gerekiyor. Bu sistemde basitçe şöyle yürüyor: Çalışanlar kendi emeklilik planlarını seçebiliyor, kıdem tazminatına emeklilik ödeneği ekleniyor ve sistem işverenler tarafından finanse ediliyor. Çalışanlar ek katkıda bulunabiliyor ve bu katkılar vergi indirimleri ile yüksek ölçüde destekleniyor. Ancak Türkiye’de de öngörüldüğü gibi, çalışanlar parayı istedikleri zaman çekemiyorlar. Güney Kore’de kıdem tazminatında biriken parayı çekmenin şartları ise: konut satın almak, 6 ayı aşkın bir süre hastanede kalmak, şirketin iflası ve doğal afetler. Emeklilik yaşı Güney Kore’de 61 olarak belirlenmiş, paranın tamamın bu yaşta çekilmesi mümkün. 

Güney Kore’deki bu entegre edilmiş sistem başarılı bir şekilde yürüyor, ancak ileride Kore’nin kıdem tazminatını kaldırıp, emeklilik planlarına yoğunlaşması bekleniyor. 

Türkiye’de uygulanan devlet yönetimindeki fon sistemi ise Brezilya’daki “Hizmet Süresi Uzunluğu Garanti Fonu” sistemi ile benzerlik gösteriyor. Brezilya’da kıdem tazminatı; işverenin çalışan için bankada açtığı bir hesap üzerine kurulu. İşveren her ay çalışanın maaşının % 8,5’ini bu hesaba yatırıyor ve bu hesaplar devlet kontrolünde yönetiliyor. 

Son olarak, İtalya’da benzer bir uygulama görmek mümkün, kıdem tazminatı İtalya’da fona aktarılabiliyor ancak zorunlu bir uygulama değil.”

KIDEM TAZMİNATI NEDİR, TÜRKİYE’DE NASIL İŞLER?

Kıdem tazminatı, belirli bir süre çalışmanın ardından işine son verilen veya emeklilik dolayısıyla işinden ayrılan işçiye, çalıştığı süreye bağlı olarak, işyerince ödenen para anlamına geliyor. Buna ek olarak, vefat halinde, erkeklerde askerlik durumunda ve kadınlarda evlendikten sonra bir sene içinde olan istifalarda mevcut durumda işyerince kıdem tazminatı ödeniyor.

1999 yılında emeklilik yaşı kadınlarda 58, erkeklerde 60’a yükseltildi, ancak yaş dışındaki emeklilik koşullarını yerine getiren çalışanların da kıdem tazminatı almasını sağlamak amaçlı, yeni bir düzenleme yapıldı ve 15 yıl sigorta, 3600 prim günüyle kıdem tazminatı alınabilmesi uygulaması yürürlüğe girdi. Kıdem tazminatı, mevcut durumda, işçinin çalıştığı her yıl için 30 günlük (bir aylık) brüt ücret karşılığı olarak hesaplanıyor.